دانشگاه تهران پژوهشهای زبانشناختی در زبانهای خارجی 2588-4123 15 4 2025 12 22 A Linguistic Analysis of the Russian Formalism School: A Reexamination of Jakobson's Views on Poetic Language and Literary Criticism بررسی زبان‌شناختی مکتب فرمالیسم روسی: بازخوانی آراء یاکوبسن در تبیین زبان شاعرانه و نقد ادبی 379 401 105289 10.22059/jflr.2025.401443.1242 FA زینب صادقی سهل آباد گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران. 0000-0002-7031-0763 Journal Article 2025 08 28 The Russian Formalism school, which was consolidated through the theoretical foundations of Roman Jakobson, is considered one of the pivotal advancements in twentieth-century literary criticism and linguistics. This study aims to systematically revisit Jakobson’s lesser-examined views in Persian in order to reveal the fundamental role of this school in the evolution of modern literary criticism. Accordingly, through a descriptive-analytical method, Jakobson’s series of lectures at Brno University have been thoroughly examined to demonstrate that Russian Formalism, within Jakobson’s framework, goes beyond a mere focus on the phonetic and aesthetic features of poetic language and addresses the study of internal structures, semantics, and the complex relationships between sound and meaning in the poetic text. Jakobson, by emphasizing the distinction between the literal meaning of a word and its referential relation to reality, and by introducing concepts such as the “poetic function” and “dominant,” transformed literary criticism from a purely historical, ideological, and content-based approach into a paradigm applicable to other art domains. Contrary to unjust criticisms and political pressures, Formalism—through the integration of structural linguistics, philosophy of language, and aesthetics—enabled systematic analysis of literary texts and played a key role in shaping structuralist and semiotic criticism. At the same time, Jakobson acknowledges the internal limitations and paradoxes of the school, including an excessive focus on the autonomy of form apart from historical and social contexts, which can restrict a comprehensive and dialectical understanding of art. This research, while highlighting the significance of Jakobson’s lectures as a valuable resource, emphasizes that despite its theoretical challenges, Russian Formalism still holds a distinguished position in language and literature studies. مکتب فرمالیسم روسی، که با مبانی نظری رومن یاکوبسن قوام گرفت، یکی از پیشرفت‌های محوری در نقد ادبی و زبان‌شناسی قرن بیستم به شمار می‌آید. هدف از این پژوهش، بازخوانی نظام‌مند آراء کمتر بازخوانی شدۀ وی در زبان فارسی است تا نقش بنیادین این مکتب در تحول نقد ادبی مدرن نمایان گردد. لذا با روش توصیفی-تحلیلی، مجموعه سخنرانی‌های یاکوبسن در دانشگاه برنو به‌صورت دقیق بررسی شده‌اند تا نشان داده شود که فرمالیسم روسی، در چهارچوب دیدگاه یاکوبسن، فراتر از تمرکز صرف بر ویژگی‌های صوتی و زیبایی‌شناختی زبان شعری، به مطالعۀ ساختارهای درونی، معناشناسی و روابط پیچیدۀ صوت و معنا در متن شعری پرداخته است. یاکوبسن با تأکید بر تمایز میان معنای لغوی واژه و رابطۀ ارجاعی آن به واقعیت، و معرفی مفاهیمی چون «کارکرد شاعرانه» و «وجه غالب»، نقد ادبی را از رویکردی صرفاً تاریخی، ایدئولوژیک و محتوایی به محوری قابل تعمیم به دیگر حوزه‌های هنر تبدیل کرد. برخلاف نقدهای ناعادلانه و فشارهای سیاسی، فرمالیسم با تلفیق زبان‌شناسی ساختاری، فلسفۀ زبان و زیباشناسی، قابلیت تحلیل نظام‌مند متن‌های ادبی را فراهم آورد و نقشی کلیدی در شکل‌گیری نقد ساختارگرایی و نشانه‌شناسی ایفا نمود. درعین‌حال، یاکوبسن به محدودیت‌ها و پارادوکس‌های درونی مکتب نیز اشاره دارد؛ از جمله تمرکز بیش از حد بر استقلال فرم از زمینه‌های تاریخی و اجتماعی که می‌تواند فهم کامل و دیالکتیکی از هنر را محدود کند. این پژوهش ضمن نشان دادن اهمیت سخنرانی‌های یاکوبسن به‌عنوان منبعی ارزشمند، تأکید می‌کند که فرمالیسم روسی با وجود چالش‌های نظری خود، همچنان در مطالعات زبان و ادبیات جایگاه ویژه‌ای دارد. https://jflr.ut.ac.ir/article_105289_8b125ae409c68bfe4bcf4bf33627c9fd.pdf